آفتابگردان

نام علمي:  HELIANTHUS SPP
خانواده : COMPOSITAE
نام انگليسي : Sun Flower

آفتابگردان گياهي يك ساله و چندساله، داراي سه نوع ريشه است: نخست، ريشه اصلي كه تا 2/4 متر در عمق زمين فرو مي رود. دوم، ريشه هاي فرعي كه در 25 سانتي متري عمق خاك پراكنده مي شوند و مهم ترين بخش ريشه را تشكيل مي دهند و سوم، ريشه هاي سطحي كه نزديك به سطح خاك هستند.

ساقه آفتابگردان اندكي خشن است، قطر آن ها 2/5 تا 7/5 سانتي متر است و ارتفاعشان تا 4 متر مي رسد. برگ ها به طور متناوب روي ساقه مي رويند. اين برگ ها عريض، تخم مرغي يا مثلثي شكل دندانه دار، كركدار و زبر هستند. از اين روي، گوسفندان، به ويژه بره ها، از خوردن آن امتناع مي كنند. طول برگ ها به 40 سانتي متر و عرض آنها به 15 تا 20 سانتي متر ميرسد. برگ ها رو در روي آفتاب قرار می گيرند به طوري كه پهنك برگ هايي كه در معرض نور هستند، همراه با تغيير جهت آفتاب تغيير جهت مي دهند و همواره به حالتي تقريباً عمود بر اشعه آفتاب قرار مي گيرند. پهنك برگ آفتابگردان، به هنگام طلوع خورشيد به سوي مشرق، در غروب به سوي مغرب و در ظهر رو به بالاست.

گلهاي آفتابگردان در انتهاي ساقه مي رويند و گل آذين آن به صورت كلاپرگ (كپهاي) است. اين گل ها روي نهنج (طبق) قرار دارند. قطر طبق حدود 5 تا 15 سانتي متر است. ليكن در پاره اي اوقات به 40 سانتي متر مي رسد. طبق داراي 800 تا 1500 گل است. گل هاي اطراف طبق كاسبرگ و گلبرگ دارند. رنگ گلبرگها معمولاً زرد يا قهوه اي مايل به قرمز است و عمر گل ها اغلب به 6 هفته مي رسد. اين گلها اندام زايشي ندارند. از اين روي بارور نمي شوند، ليكن حشرات، به ويژه زنبور عسل را به سمت طبق هدايت ميكنند. گلهاي داخل طبق كاسبرگ ندارند اما اندام ماده و نر دارند و بارور مي شوند و توليد دانه مي كنند. امروزه ثابت شده است كه گلهاي وسط ديرتر از گلهاي كناري مي رسند.

طبق گل آفتابگردان از صفحه اي به رنگ خرمايي يا تقريباً سياه كه به سمت پايين خم شده تشكيل يافته است. تعداد آنها 1 تا 6 است. در بعضي از واريته ها طبق ها هم روي شاخه هاي فرعي، هم در نوك ساقه اصلي به وجود مي آيند، در صورتي كه در بيشتر ارقام معمولاً يك طبق در انتهاي ساقه اصلي ديده مي شود.
آفتابگردان خود بارور نيست، گرده افشاني آن بيشتر توسط حشرات انجام مي گيرد و در بعضي از واريته ها گرده افشاني به طور مستقيم است.
تعداد كرومـوزوم هـاي آن، در ارقام يك سـاله، 17 = n است. در صورتي كه اين تعداد در ارقام چنـد ساله آن 34= n2 و 57 = n3 است. ميوه آفتابگردان نوعي «فندقه» است كه در اينجا با «دانه» مترادف گرفته مي شود. دانه ها بر روي طبق آفتابگردان در امتداد دايره هاي متحدالمركز و فشرده به هم داخل حجره ها قرار دارند.

نياز اقليمي
آفتابگردان گياهي است مخصوص مناطق نيمه گرمسير تا گرمسير. بهترين موقع جوانه زدن اين گياه وقتي است كه دماي خاك در حدود 10 درجه سانتي گراد باشد. مجموع درجه حرارت از زمان كاشت تا هنگام برداشت اين گياه 2600 تا 2800 درجه سانتي گراد است. آفتابگردان در صفر درجه سانتيگراد از بين مي رود.

اين گياه در هنگام گل دادن در برابر مدت تابش نور حساسيت زيادي ندارد. از اين روي، جزو گياهان بي تفاوت (خنثي) به شمار مي آيد.
آفتابگردان در اوايل كاشت به آب كمتري نياز دارد. ليكن پس از رشد كافي، يعني از موقع گلدهي به بعد، مقدار آب مصرفي آن افزايش مي يابد، بر طبق آزمايش هاي به عمل آمده، اين گياه از زمان كاشت تا هنگام برداشت در هر هكتار به 4 تا 7 هزار متر مكعب آب احتياج دارد.
آفتابگردان حساسيت زيادي به خاك ندارد و در هر نوع خاكي مي تواند رشد كند. ليكن در زمين هاي سفت و سنگين و زهكشي نشده مسلماً محصول خوبي نخواهد داد. اين گياه در خاك هاي شني ـ رسي يا رسي ـ شني با واكنش 7 معمولاً بهترين محصول را به بار مي آورد و در برابر شوري خاك مقاومتي بسيار اندك دارد.

روش ازدياد
آفتابگردان از طريق كاشت بذر تكثير مي شود.
بذر آفتابگردان بايد عاري از تخم علف هاي هرز باشد. شكسته و پوك نباشد و داراي قوه ناميه خوبي باشد.
بهترين زمان كاشت آن در تهران از اواسط فروردين تا اواخر ارديبهشت است. براي كاشت اين گياه، چاله هايي به عمق 3 تا 6 سانتي متر ايجاد مي شود و سپس 2 تا 3 بذر را با هم به طور رديفي در داخل هر چاله قرار داده و روي آنها را با خاك پركنند. البته بهتر است كه بذرها را چند ساعت پيش از كاشت در آب قرار دهند.


كاربرد
با توجه به اينكه آفتابگردان از جمله گياهاني است كه عمر گلدهي آن حداكثر تا 6 هفته به طول مي انجامد ميتوان از آن در سطح پاركها و ميادين به صورت كشت رديفي استفاده كرد.
اين روش كاشت آفتابگردان در زيباسازي و جلوه گري آب نماها و اطراف آنها سودمند مي باشد. به علاوه كشت آفتابگردان در گلجاي ها (فلاورباكس) براي تزيين حياط هاي كوچك، تراس ها، بالكن ها و پشت بامهاي منازل توصيه مي گردد. براي اين منظور، بهتر است انواع پرورش يافته اين گياه مورد استفاده قرار گيرند كه معروف ترين آنها عبارتند از :


Helianthus annuus nanus  :
اين گياه به خورشيد زرد و زرد طلايي معروف است. بلندي آن 50 تا 60 سانتي متر مي باشد. گلهاي دوتائي به مقدار زياد ديده مي شوند. زمان كشت اين گياه از اوائل ارديبهشت تا اوائل خرداد و زمان گلدهي آن اواسط مرداد تا اواسط مهر است.
از اين نوع آفتابگردان،  بيشتر براي تزيين دسته گل استفاده مي كنند، هم چنين كشت آن در گلجاي ها براي تزيين حياط هاي كوچك، تراس ها، بالكن ها و پشت بام هاي منازل توصيه مي گردد.

Helianthus cucumerifolius  :
 اين گياه زرد طلائي مي باشد. بلندي آن حداكثر به 150 سانتي متر ميرسد. بوته آن به صورت كپه است. گل ها متعدد، كوچك و قطر آنها 8 سانتي متر مي باشد. زمان كشت اين گياه اوائل ارديبهشت تا اوائل خرداد و زمان گلدهي اواسط مرداد تا اواسط مهر است.
جهت كاشت در پارك ها و ميادين در اطراف آب نماها پيشنهاد مي گردد.

Helianthus debilis :
 اين گياه به خورشيد زيباي پاييزي معروف است. گياهي است پا بلند كه بلندي آن به 200 سانتي متر ميرسد. رنگ گلبرگ ها طلائي و برنزي است. كشت آن از اوائل ارديبهشت تا اوائل خرداد و زمان گلدهي آن اواسط مرداد تا اواسط مهر مي باشد. از اين گونه بيشتر براي تزيين دسته گل استفاده مي شود.

Helianthus intermedius:
گياهي پابلند به بلندي 250 سانتي متر مي باشد. رنگ گل هاي زرد، قهوه اي، برنزي و ارغواني است و بعضي از گل ها نيز دو رنگ مي باشند. زمان كشت اين گياه اواسط فروردين تا اواسط ارديبهشت و زمان گلدهي آنها اوائل مرداد تا اوائل مهر است. اندازه گل ها متوسط و ساقه ها قوي مي باشند. كشت اين نوع آفتابگردان مخصوصاً نوع دو رنگ آن در پارك ها و ميادين در اطراف آب نماها توصيه مي گردد.